Türk Sanayisinin Son Yirmi Beş Yılı

Sanayi Kısa Tarihimiz

Bugünü anlamak için önce kısaca geçmişe bir bakalım. Cumhuriyetin ilk yıllarından 1950’lere kadar devlet ve devletçilik yolu ile sanayi kollarında atak yapan Türkiye, 60’lar ve 70’lerde artık özel teşebbüsün öne çıkması ile global yapıda kendi yolunu buldu. Hâlâ ar-ge ve inovasyon ağırlığı taşımayan bu yapı, daha çok Avrupa ve ABD için bir fason üretim noktası oldu ve çoğunlukla iç pazara yönelik çalıştı. Asya ve Uzak Doğu ülkeleri o dönem, büyük sanayileri kapalı komünist bir piyasada var olur iken ve ürün algıları batı dünyasında o zamanlar pek rağbet görmüyor iken 80’ler ile beraber Japonya ve Güney Kore başta olmak üzere bazı ülkeler fark yaratmaya başladı.

80’ler ile beraber Türk Sanayisi de vizyon kazanarak, yine fason ve özel üretim olarak Avrupa, ABD, Japonya’daki markalar için iyi bir üretim üssü alternatifi olmaya devam etti, ta ki Çin ve Güneydoğu Asya rejimlerindeki devletçi tutumun çözülerek liberalleşmesi, kişi-sermaye dengesinin kurulmasına kadar. Bu dönem, 90’ların sonuna kadar devam etti ancak Çin, 2000’lerin başında hâlâ Türk Sanayisi için ciddi bir rakip değildi. Kalite, uyumluluk, sertifikasyon ve müktesebat problemleri yaşıyordu. Ana hedefleri, döviz girişi, bizim yaptığımız gibi büyük markalara ve teşebbüslere ürün üretmek, stratejileri ise, “Think globally, act locally” gibi yani “Global düşün, yerel hareket et” şeklinde, her küçük birimden maksimum fayda sağlayarak, dünyaya mal satma prensibine dayanıyordu.

Aynı dönemde, elimizde iyi bir müşteri portföyü ile ciddi bir dünya tedarikçisi konumundaydık. Bu dönemleri bizzat yaşadım. Fason üretimin ve sıcak paranın girişimcileri ve sanayicileri nasıl esir alabildiğini ve tatlı rehavete düşürebileceğini gözlemledim.

Öte yandan, Vietnam, Çin, Tayvan, fasonculuk ve taklitçilik (fake products) yaparak ilerliyordu. Özellikle taklit ürün ve fasondan büyük know-how edindikleri kanaatindeyim. O devirde Avrupalı ve ABD’li üreticiler Çin’i ve Vietnam’ı fabrika gibi kullanarak maliyetlerini düşürme peşindeydiler. Çin’e ve Vietnam’a üretim takipçisi müfettiş gönderiyor, siparişlerinin düzgün ve kontratlara uygun üretilip sevk edilmesine dikkat ediyorlardı. Uzak Doğulular fason ve taklit işi yaparak, bu devirde global olarak, tüketici ihtiyaç ve tercihlerini öğrendiler. 2010’a geldiğimizde, Çin başta olmak üzere Uzak Doğu sertifikasyon olmak üzere neredeyse tüm eksikliklerini tamamlamak üzere idi. 2009 krizi ile çalkalanan dünya, özellikle Çin için bir avantaja dönüştü. Tüketici ilk defa bağımsız, özgün, rekabetçi Çin ürünleri almaya, fasonculuktan çıkan Çin’in ürünlerini Çin markaları ile almaya başladı. 2000’lerin başından 2010’a kadarki dönem, Türk Sanayisinin çok kan kaybettiği yıllardı, çünkü eldeki Avrupalı, ABD’li markalar Çin’e yönelmeye başlamıştı. Fasonculuk Türk Sanayisi için artık para kazandırmıyor, müşteriler Türkiye’yi terk ediyordu.

Yanlış Giden Neydi?

Tek bir hata yok, aslında hedefler, stratejiler, taktiklerde büyük geri kalmalar söz konusu. Ar-ge departmanları araştırma geliştirme yapamadı, yaptırılmadı. Adeta bu departmanlar “benchmarking” kıyas veya “reverse engineering” tersine mühendislik için kullanıldı. Türkiye’de gerçek manada ar-ge çoğunlukla üst yönetimlerce “zaman ve para kaybı” olarak nitelendi. Hedefler Çin ve Türkiye kapsamında “para kazanmak” iken Çin için bir adım fazla olan hedef “Fasondan öğrendiklerini geliştirerek inovatif markalaşma” olmuştu. Fason rehavetinden çıkamayan Türk Sanayisi 2020’lerde özellikle “Korona Salgını” ile tetiklenen, kendisine fason ürün ürettiren Avrupa, ABD markalarının aldığı darbeler ve durgunluktan dolayı, elinde eskimiş ve yıpranmış makine, teçhizat, öğrenmeyip geliştirmediği know-how eksikliği, geçmişte kazanılmış sermayenin yanlış yatırımlara yönlendirilmesi (Bazı dev firmalar ve holdingler hiç tecrübeleri olmadığı hâlde riski azaltmak ve daha çok ciro yapmak için, emlak, enerji, turizm gibi sektörlere girdi) ile kalakaldı.

Öte yandan, Çin elinde 20 yıl boyunca öğrendiği know-how, fasondan biriktirdiği sermaye, bu sermayenin bir kısmı ile geliştirdiği (ar-ge yatırımları) kendi özgün tasarım ve teknolojileri ile global piyasalarda tercih edilen markalarını yarattı. (Huawei, Lenovo, BYD, Geely, Cherry, DJI, Alibaba, Haier, Midea, TCL, Anta Sport sadece birkaçı…)

Bu yarışta, paramızı ve enerjimizi doğru kullanamadık. Şartlara göre gerekli hassasiyeti ve öngörüyü göstermiş olsa idik, bugün Güney Kore, Japonya, Vietnam, Çin liginde ürün üretiyor, satıyor ve markalarımızı konuşuyor olurduk.

Bu Kısır Döngüden Nasıl Çıkabiliriz?

Bazıları bana soruyor: “Treni kaçırdık mı?…” Hayır. Ancak elde kalan az sermayeyi çok iyi kullanmamız, can suyu finansal destek bulmamız (bu sefer çarçur etmeden) ve nakdi artık “AR-GE”ye yatırmamız gerekiyor. Çin ve Vietnam gibi ülkelerin son 20 yıldaki atak ve liderlikleri, figüranken oyun kurucu olabilmeleri hep sermayelerini doğru kullanmaları, sürekli gelişip öğrenmeleri ve ar-ge yatırımları ile gerçekleşti. Evet, sarsılmaz Alman Ekonomisi bile düşüşte, Alman Sanayi devleri de küçülüyor ancak hiçbirisi Türk Sanayi ve Sanayicisi kadar darbe almıyor. Fason uykusu ve yanlış yatırımlardaki gibi yanlışlar yapmaz, hassas hareket eder isek, markalaşmayı ciddiye alır isek, oyun kurucu liginde yerimizi alabiliriz kanaatindeyim.