Öğrenilmiş Çaresizlik: Psikolojik Bir Tuzak

Bu kavram, bireyin tekrarlayan olumsuz deneyimler sonucunda kontrolü kaybettiği hissine kapılmasıyla oluşur. Yani kişi, ne yaparsa yapsın sonucu değiştiremeyeceği inancına sahip olur ve çözüm aramaktan vazgeçer.

Öğrenilmiş Çaresizlik Kavramının Bilimsel Temelleri

Öğrenilmiş çaresizlik, ilk kez 1967 yılında Martin Seligman ve Steven Maier tarafından yapılan deneylerle bilimsel olarak açıklanmıştır. Pensilvanya Üniversitesi öğretim üyesi olan Seligman, çaresizliğin öğrenilip öğrenilemeyeceğini test etmek için bir deney tasarlamıştır.

Deney, daha önceden benzer bir tecrübe yaşamamış 24 köpek üzerinde gerçekleştirilmiştir. Köpekler üç gruba ayrılmıştır:

1. Kaçış Grubu: Elektrik şokundan kurtulmak için bir butona basmaları yeterli olmuştur. Köpekler zamanla butona daha hızlı basarak şoktan kaçma refleksi geliştirmişlerdir.

2. Boyunduruk Grubu: Bu gruba da aynı elektrik şoku verilmiştir, ancak sistem, şoku durdurma mekanizmasını engelleyecek şekilde tasarlanmıştır. Yani köpekler ne yaparsa yapsın şok devam etmiştir.

3. Kontrol Grubu: Bu gruba herhangi bir elektrik şoku uygulanmamıştır.

Deneyin ikinci aşamasında tüm köpekler, ortasında alçak bir set bulunan bir kutuya konulmuş ve elektrik şoku uygulanmıştır. Kaçış ve kontrol grubundaki köpekler seti aşarak şoktan kaçmıştır. Ancak boyunduruk grubundaki köpekler, ne kadar çaresiz olduklarını "öğrendikleri" için hiçbir şey yapmamış, yere yatıp şoku kabullenmiştir. Bu davranış, "öğrenilmiş çaresizlik" olarak tanımlanmış ve psikoloji literatürünün önemli kavramlarından biri haline gelmiştir.

İş Hayatında Öğrenilmiş Çaresizlik

İş hayatında öğrenilmiş çaresizlik, bireylerin kariyer gelişimlerini ve iş performanslarını olumsuz etkileyebilir. Özellikle şu durumlarda ortaya çıkabilir;

• Sürekli Eleştirilmek: Çalışanlar, yaptıkları her işte yoğun eleştiriye maruz kalıyorsa, kendilerini yetersiz hissedebilir ve yeni fikirler öne sürmekten kaçınabilirler.

• Başarısızlık Deneyimleri: Bir çalışan ne kadar çok deneme yaparsa yapsın olumlu geri dönüt alamıyorsa, kendini başarısız olarak görmeye başlayabilir.

• Baskıcı Yönetim Tarzı: Otoriter ve micro management yönetim anlayışı, çalışanların kendilerini kontrolsüz hissetmelerine yol açabilir.

• Terfi ve Kariyer Fırsatlarının Azlığı: Bireyler, emeklerinin karşılığını alamadıklarını düşünerek motivasyonlarını kaybedebilirler.

• İş Yükünün Fazlalığı: Çalışanlar üzerlerine düşen iş yükünün ağır olduğunu ve bunun değişmeyeceğini düşünerek pasifleşebilirler.

• Takdir Edilmemek: Çabalarının ve başarılarının fark edilmediği ortamlarda, bireyler zamanla yeni şeyler denemekten vazgeçebilirler.

İş Ortamında Öğrenilmiş Çaresizliğin Sonuçları

Öğrenilmiş çaresizlik, çalışanlar üzerinde ciddi olumsuz etkilere yol açabilir:

• Motivasyon kaybı ve işten kopuş,

• Yenilikçi düşüncenin kaybolması,

• Performans düşüşü ve verimsizlik,

• İş tatminsizliği ve tükenmişlik sendromu,

• Kariyer gelişiminin durması

Öğrenilmiş Çaresizlikten Kurtulma Yolları

İş ortamında öğrenilmiş çaresizlikten kurtulmak için yöneticiler şu stratejileri önerebilirim;

• Destekleyici ve Motive Edici Geri Bildirim Vermek: Çalışanların çabalarının fark edildiğini hissetmeleri gerekir.

• Başarıyı Takdir Etmek ve Küçük Zaferleri Kutlamak: Küçük başarılar bile çalışanların özgüvenini artırabilir.

• Eğitim ve Kişisel Gelişim Olanakları Sunmak: Çalışanların gelişmesine destek olmak, onların daha güvenli hissetmelerini sağlar.

• Yetki ve Sorumluluk Dengesi Kurmak: Çalışanlara kontrol alanı tanımak, çaresiz hissetmelerini engelleyebilir.

• Psikolojik Güvenliği Sağlamak: Çalışanların hata yapmaktan korkmayacakları bir iş ortamı yaratılmalıdır.

• İletişimi Güçlendirmek: Açık ve şeffaf iletişim, çalışanların kendilerini ifade edebilmesini sağlar.

• Esneklik Tanımak: İş hayatında katı kurallar yerine, çalışanlara problem çözme yetkisi verilmelidir.

Bireysel Olarak Öğrenilmiş Çaresizlikle Başa Çıkma

Bireylere, öğrenilmiş çaresizlikten kurtulmak için önerilerim;

• Kendi güçlü yönlerini keşfetmek ve başarılarını hatırlamak,

• Olumlu bir iç konuşma geliştirmek,

• Yeni şeyler denemekten korkmamak,

• Gerçekçi hedefler belirleyerek küçük adımlarla ilerlemek,

• Profesyonel destek almak (koçluk, terapi, mentorluk),

• İlham verici hikayeler ve başarı öykülerinden güç almak

Sonuç

Öğrenilmiş çaresizlik, bireylerin hem kişisel hem de profesyonel hayatlarında karşılaşabileceği ciddi bir engeldir. Ancak farkındalık yaratılarak ve doğru stratejiler uygulanarak bu olumsuz durumun üstesinden gelmek mümkündür.

Çalışma ortamlarında psikolojik güvenliği artırmak, başarıyı takdir etmek ve bireylere kendilerini ifade edebilecekleri alanlar yaratmak, bu döngüyü kırmanın en önemli yollarından biridir.

Unutmayın, hayatta her zaman bir çıkış yolu vardır. Kontrol sizde!